Pune Prahar : माहिती नको; पण फेक न्यूज आवर..!

53

रेणुका कल्पना

भीक नको पण कुत्रा आवर, अशी एक म्हण आपल्याकडे आहे. तशीच गत कोरोना व्हायरसबद्दलच्या माहितीची झालीय. साथरोगाशी लढण्यासाठी लागणार्‍या खर्‍या विश्‍वसनीय माहितीऐवजी फेक न्यूजचाच जास्त सुळसुळाट झालाय. फेक माहितीच्या या रोगाला डब्लूएचओनं माहितीचा साथरोग म्हणजेच इन्फोडेमिक असं नाव दिलंय. हा इन्फोडेमिक थांबवायचा तर सामान्य माणसालाही त्याविरोधात काम करावं लागेल.

1) जपानमधले तासुको होंजो नावाच्या मेडिसिन शिकवणार्‍या डॉक्टरांच्या मते, कोरोना व्हायरस हा नैसर्गिक नाही. हा व्हायरस नैसर्गिकरीत्या तयार झाला असता तर तो चीनसारखं वातावरण असलेल्या देशांमध्येच टिकू शकला असता, असं त्यांचं म्हणणं आहे.

2) हार्दिक अभिनंदन! देशाच्या लष्कराइतकंच मोठं काम आता देशातले व्यापारी करू लागलेत. दिल्लीतल्या व्यापार्‍यांनी स्वतः तोटा पत्करून दीड कोटी रुपयांच्या चिनी मालाची ऑर्डर रद्द केली.

3) कोरोना कसा जाईल ते श्रीकृष्णाने सांगून ठेवले आहे. वाचा पूर्ण कथा.

4) ज्योतिषशास्त्राप्रमाणे कोरोना साथरोग 20 सप्टेंबरपर्यंत जाणार नाही. पण या काळात प्रत्येक राशीला कोणते दिवस त्रासाचे आहेत त्याचा अभ्यास पाठवत आहे.

आपल्या सगळ्यांच्याच व्हॉटस्अपमध्ये नातेवाईकांचा एक ग्रुप असतो. दूरदूरचे, जवळचे सगळे नातेवाईक या ग्रुपमधे असतात. या ग्रुपमध्ये कोणत्या प्रकारचे मेसेज फॉरवर्ड होत असतात त्याची चार उदाहरणं वर दिलीत.

आपण माहितीच्या साथरोगाशी लढतोय : कोरोना साथरोगाशी सामना करायचा, त्याचा प्रसार थांबवून आधीसारखं जगता यावं यासाठी प्रयत्न करायचे तर त्याबद्दल सगळी माहिती असणं अत्यंत गरजेचं आहे. या व्हायरसची लागण कशी होते, त्याची लक्षणं कोणती, किती दिवसांत लक्षणं दिसतात, हात का धुवायचे वगैरे सगळीच्या सगळी माहिती देशातल्या प्रत्येक छोट्या-मोठ्या माणसाला माहीत असायला हवी. आणि हे शेअर करण्याचं सगळ्यात सोयीचं ठिकाण म्हणजे सोशल मीडिया.

पण प्रत्यक्षात होतंय उलटंच! सोशल मीडियावर कोरोनाबद्दलची उपयुक्‍त माहिती शेअर होण्यापेक्षा फेक न्यूज, खोटी किंवा अर्धवट बातमी, अफवा यांचीच गर्दी जास्त झालेली दिसते. जागतिक आरोग्य संघटना अर्थात डब्ल्यूएचओनं या सार्‍या परिस्थितीला इन्फोडेमिक असं म्हटलंय. कोरोनासारख्या जगभर पसरलेल्या साथरोगाला इंग्लिशमध्ये पँडेमिक म्हणतात. तसंच आता हा फेक न्यूजच्या व्हायरसला इन्फोडेमिक म्हणजेच माहिती साथरोग असं नाव दिलंय. डब्ल्यूएचओच्या म्हणण्यानुसार, मूळ प्रश्‍नाचं उत्तर शोधणंच अवघड होऊन जावं इतकी माहिती चहूबाजूंनी येत असेल तर त्या स्थितीला इन्फोडेमिक असं म्हणता येईल. या घटनेत व्हायरसबरोबरच आरोग्याच्या गोष्टींबाबत चुकून किंवा मुद्दाम अर्धवट माहितीचा आणि अफवांचा प्रसार होतो.

भडका उडवणारं इंधन

अशा चुकून पसरवलेल्या माहितीमध्ये अनेक प्रकारचे घरगुती उपायही येतात. कोरोना व्हायरससाठी जुन्या आयुर्वेदातल्या गोष्टी कामाला येतात, अमकी अमकी गोष्ट खाल्ल्याने रोगप्रतिकारक शक्‍ती वाढते किंवा गरम पाणी आणि लिंबू प्यायल्याने व्हायरस घशातच मरतो यांसारख्या वैज्ञानिक वाटणार्‍या गोष्टी खरं तर व्हायरसविरोधातल्या लढाईत अडथळा आणणार्‍या असतात. त्यातून व्हायरस अजून पसरण्याचीही शक्यता असते.

कोणती खोटी याची शहानिशा करण्यासाठी मिथबस्टर नावाची एक टीमच बनवलीय. ही टीम फेसबुक, गुगल, पिनइन्टरेस्ट, ट्वीटर, टिकटॉक, यू ट्यूब आणि यांसारख्या अनेक सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर लक्ष ठेवून आहे. अत्यंत ताकदीने ही टीम काम करत असते. सगळ्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर लक्ष ठेवून कुणी व्हायरसबद्दल कोणतीही खोटी बातमी, अफवा किंवा मुद्दाम तिरस्कार पसरवताना दिसलं तर त्याची माहिती किंवा पोस्ट डिलिट केली जाते. तसंच अनेकदा अशी माहिती पसरवणारं अकाऊंटही ब्लॉक केलं जातं. अनेकदा त्या फोटोवर किंवा माहितीवर ती फेक असल्याचा ठपकाही ठेवला जातो.

यूएननंही पुकारलं बंड : आपल्याकडे अनेक ऑनलाईन वेबपोर्टल किंवा पेपरच्या ऑनलाईन आवृत्त्यांमधे फॅक्ट चेकिंगसाठीही काही माणसं नेमलेली असतात. काही वेबसाईट तर फक्‍त बातम्या खर्‍या आहेत की खोट्या याचं फॅक्ट चेकिंग करण्याचंच काम करत असतात. डब्ल्यूएचओसुद्धा आपल्या ईपीआय डब्लूआयएन या नेटवर्कमधून हे काम करत असते. शिवाय, तंत्रज्ञान तज्ज्ञांना इंटरनेटवरून अशी चुकीची माहिती काढून टाकण्याचं आणि योग्य, विश्‍वसनीय माहिती देण्याचं कामही दिलेलं असतं. गुगलकडून यू ट्यूब, गुगल मॅप्स अशा अ‍ॅप्समधून खोटी बातमी काढण्याचं काम सुरू आहे. व्हायरसबद्दल माहिती मिळवण्यासाठी एखाद्याने की वर्ड शोधला तर त्या समोर व्हायरसबद्दल योग्य माहिती यावी याची खबरदारी ट्विटरवर घेतली जातेय. व्हॉटस्अप आणि फेसबुक मेसेंजरवर डब्ल्यूएचओ नजर ठेवून आहे. तिथे लोकांना हेल्थ अलर्टही दिला जातो. त्यात कोरोनाबद्दलची योग्य माहिती असते.

युनायटेड नेशन्सही फेक न्यूजविरोधात बंड पुकारलंय. खोटी बातमी तपासण्यासाठी त्यांनी 45 देशांतल्या 100 माणसांना फॅक्ट चेकर म्हणून तैनात केलंय. या सगळ्या संस्था हे काम अत्यंत कसोशीने करतायत. पण तरीही इन्फोडेमिक नियंत्रणात येताना दिसत नाही. असं का? कारण या संस्थांसोबत आपण सामान्य माणसं काहीच प्रयत्न करत नाहीत.