अटल रहे, अमर रहे

25

नवी दिल्ली : स्वातंत्र्योत्तर काळातील राजकीय पटलावरील उत्तुंग व सर्वमान्य नेतृत्व शुक्रवारी अनंताच्या प्रवासासाठी मार्गस्थ झाले. कोट्यवधी देशवासीयांच्या मनावर अनेक दशके अधिराज्य गाजवलेले माजी पंतप्रधान, भारतरत्न अटलबिहारी वाजपेयी यांना अत्यंत भारावलेल्या वातावरणात दुपारी अखेरचा निरोप देण्यात आला. भाजप मुख्यालयात सर्वपक्षीय वरिष्ठ नेते व नागरिकांनी अटलजींचे अंतिम दर्शन घेतल्यानंतर दिल्लीतील राजघाटाजवळील राष्ट्रीय स्मृती स्थळापर्यंत लष्करी वाहनातून त्यांची अंत्ययात्रा काढण्यात आली. स्मृती स्थळी वाजपेयी यांच्या पार्थिवावर लष्करी इतमामात आणि मंत्रघोषात अंत्यसंस्कार करण्यात आले. अटलजींच्या दत्तक कन्या नमिता भट्टाचार्य यांनी पार्थिवाला अग्नी दिला.

अटलजींच्या पार्थिवाचा त्यांच्या कृष्णा मेनन मार्ग येथील निवासस्थानाहून सकाळी ११ वाजण्याच्या सुमारास भाजप मुख्यालयाच्या दिशेने प्रवास सुरू झाला. अर्ध्या तासानंतर दीनदयाळ उपाध्याय मार्ग येथील भाजपच्या मुख्यालयात दाखल झालेल्या पार्थिवाचे सरसंघचालक मोहन भागवत, शिवसेनेचे पक्षप्रमुख उद्धव ठाकरे, उत्तर प्रदेशचे माजी मुख्यमंत्री मुलायमसिंह यादव, महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्यासह भाजपशासित राज्यांचे मुख्यमंत्री, भाजपचे अनेक बडे नेते आणि हजारो शोकमग्न नागरिकांनी अंत्यदर्शन घेतले. दुपारी दोन वाजता अटलजींच्या पार्थिवाचा स्मृती स्थळाच्या दिशेने अंतिम प्रवास सुरू झाला. अटलजींच्या अंत्ययात्रेसाठी होणाऱ्या गर्दीची शक्यता लक्षात घेऊन स्थानिक प्रशासनाने दिल्लीतील २५ प्रमुख रस्त्यांवरील वाहतूक बंद ठेवली होती. अटलजींचे अंतिम दर्शन घेण्यासाठी रस्त्यावर मोठ्या संख्येने जनसमुदाय लोटला होता. दर्यागंज भागातील मुस्लिम जनताही अंत्ययात्रेत सामील झाली. सायंकाळी साडेचारच्या सुमारास शक्ती स्थळी ‘अटल रहे अमर रहे’च्या भावनावेगात अटलजींना संपूर्ण देशाने निरोप दिला.

वाजपेयी यांचे प्रेमाचे दत्तक भट्टाचार्य कुटुंब अंत्यविधीसाठी उपस्थित होते. अटलजींच्या पार्थिवाला लपेटलेला तिरंगा अटलजींची दत्तक नात निहारिका यांच्याकडे सुपूर्द करण्यात आला. यावेळी वाजपेयी यांची दत्तक कन्या नमिता भट्टाचार्य, त्यांचे पती रंजन भट्टाचार्य यांना अश्रू आवरणे अशक्य होत होते.

उत्तर प्रदेशात अस्थिविसर्जन : अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या अस्थींचे उत्तर प्रदेशातील सर्व नद्यांमध्ये विसर्जन करण्यात येणार असल्याची माहिती उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांनी दिली. उत्तर प्रदेशातील ७५ जिल्हे आणि लहान मोठ्या सर्व नद्यांची यादी सरकारने तयार केली आहे. उत्तर प्रदेश ही वाजपेयी यांची कर्मभूमी होती. त्यांच्या अंतिम प्रवासात सहभागी होण्याची संधी मिळाली आहे, असे मुख्यमंत्री आदित्यनाथ म्हणाले. वाजपेयी यांनी लखनौचे १९९१ पासून २००४ पर्यंत सलग पाच वेळा लोकसभेत प्रतिनिधित्व केले होते.

पंतप्रधान पाच किमी पायी चालले : भाजप मुख्यालयातून राजघाटानजीक स्मृती स्थळाच्या दिशेने निघालेल्या अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या अंतिम प्रवासात पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि त्यांचे विश्वासू सहकारी अमित शहा यांनी अत्यंत दमट हवामानाची किंवा सुरक्षेची पर्वा न करता सुमारे पाच किमी पायी चालत जाण्याचा निर्णय घेतला. हे अंतर पूर्ण करून मोदी यांनी अटलजींना अखेरपर्यंत साथ दिली.

अटलजींच्या अंत्ययात्रेत अतिशय प्रतिकूल हवामानामुळे मोदी-शहा चांगलेच घामाघूम झाले होते. पण त्याची पर्वा न करता त्यांनी चालण्याचा निर्धार कायम ठेवला. मोदी आणि शहा यांचे पायी चालणे पूर्वनियोजित नव्हते. मोदी, अमित शहा, राजनाथ सिंह यांच्यासह महत्त्वाचे नेते स्वतःच्या गाडीने किंवा विशेष बसने जातील, असे आधी ठरले होते. त्यानुसार बुलेटप्रूफ बसची व्यवस्था करण्याचाही प्रयत्न होत होता. पण वाजपेयी यांचे पार्थिव भाजप मुख्यालयातून बाहेर पडत असताना अंतिम संस्काराला पायीच गेले पाहिजे, असा निर्धार मोदी यांनी व्यक्त केला आणि मोदी, शहा, राजनाथ सिंह, शिवराजसिंह चौहान आणि अन्य नेते, मंत्री, खासदार आणि आमदारांनी पायी चालण्यास सुरुवात केली. काही अंतरानंतर राजनाथ सिंह आपल्या गाडीत बसले. अनेक केंद्रीय मंत्री तसेच भाजपचे तरुण नेते लष्कराच्या ट्रकमधून किंवा अन्य वाहनांतून स्मृती स्थळाकडे जात असताना अटलजींचे पार्थिव ठेवलेल्या वाहनामागे पंतप्रधान मोदी, अमित शहा, शिवराजसिंह चौहान शेवटपर्यंत चालत राहिले.

पंतप्रधान मोदी यांनी शुक्रवारी सकाळपासूनच पूर्णवेळ अटलजींच्या अंतिम यात्रेत स्वतःला गुंतवून ठेवले होते. कृष्ण मेनन मार्गावरील निवासस्थानाहून भाजप मुख्यालयात पोहोचणाऱ्या अटलजींच्या पार्थिवाचे आगमन होण्यापूर्वी ते सकाळी अकरा वाजता भाजप मुख्यालयात पोहोचले. त्यानंतर तासभरासाठी ते भाजप मुख्यालयातून बाहेर गेले. पण पंतप्रधान झाल्यापासून दिल्लीत असताना ते प्रथमच साऊथ ब्लॉकस्थित पंतप्रधानांच्या कार्यालयात गेले नाहीत.

दत्तक कन्येकडे तिरंगा सुपूर्द  : अंत्यविधी प्रारंभ होण्यापूर्वी अटलजींच्या पार्थिवाला लपेटलेला तिरंगा त्यांची नात निहारिका यांच्या सन्मानपूर्वक सुपूर्द करण्यात आला. गोरखा रेजिमेंटने दिलेल्या सलामीत शासकीय इतमामात आणि मंत्रोच्चाराच्या घोषात त्यांच्या पार्थिवाला अटलजींच्या दत्तक कन्या नमिता भट्टाचार्य यांनी अग्नी दिला. नमिता यांचे पती रंजन भट्टाचार्य, अटलजींचे पन्नास वर्षांपासूनचे सहकारी शिवकुमार आणि तरुण चुग आदी आप्तपरिवाराने साश्रुनयनांनी अटलजींना निरोप दिला.

देशी-विदेशी नेत्यांची उपस्थिती : राष्ट्रीय स्मृती स्थळ येथे हवाई दल, नौदल आणि लष्कराच्या वतीने तसेच राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद, उपराष्ट्रपती व्यंकय्या नायडू, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, संरक्षणमंत्री निर्मला सीतारामन, लोकसभा अध्यक्ष सुमित्रा महाजन, अटलजींचे दीर्घकाळचे सहकारी लालकृष्ण अडवाणी, अमित शहा, डॉ. मनमोहन सिंग यांनी त्यांच्या पार्थिवावर पुष्पचक्र अर्पण करून आदरांजली वाहिली. सरसंघचालक मोहन भागवत, काँग्रेसचे अध्यक्ष राहुल गांधी, राजनाथ सिंह, सुषमा स्वराज, डॉ. मुरली मनोहर जोशी, नितीशकुमार, मुलायमसिंह यादव, हरसिमरत कौर, गुलामनबी आझाद, आनंद शर्मा, दिल्लीचे मुख्यमंत्री अरविंद केजरीवाल, भाजपशासित राज्यांचे मुख्यमंत्री, सर्व केंद्रीय मंत्री, भाजपचे खासदार, आमदार व अनेक बडे नेते अंत्यसंस्काराला उपस्थित होते. अटलजींच्या अंतिम संस्कारासाठी भूतानचे राजे जिग्मे खेसर नामग्येल वांगचुक, श्रीलंकेचे परराष्ट्रमंत्री लक्ष्मण किरिएला, नेपाळचे परराष्ट्रमंत्री पी. के. ग्यावली, बांगलादेशचे परराष्ट्र मंत्री अबुल हसन महमूद अली, पाकिस्तानचे विधी मंत्री अली जफर यांच्यासह अनेक देशांचे राजदूत, उच्चायुक्त व प्रतिनिधी हजर होते. स्मशानभूमीत सर्वसामान्यांनाही प्रवेश देण्यात आला होता आणि स्मृती स्थळाबाहेर स्क्रीन लावण्यात आले होते.